اگر تاکنون بیشتر با قهوههای عربیکا و روبوستا سروکار داشتهاید، احتمالا قهوه اکسلسا برایتان گونهای کمتر شناختهشده است. گونهای کمیاب که طعمی میان میوهای، تلخ و ترش را در یک فنجان جمع میکند. اکسلسا یکی از چهار گونهی اصلی خانوادهی قهوه است که عمدتا در آفریقای مرکزی و بخشهایی از جنوب شرق آسیا کشت میشود. در با منشا، ویژگیهای دانه، پروفایل طعمی، میزان کافئین و بهترین روشهای دمآوری این قهوه آشنا خواهیم شد
قهوه اکسلسا چیست؟
قهوه اکسلسا (Coffea excelsa) به دلیل طعم پیچیده، اسیدیته متعادل، بادی مناسب و نتهای میوهای، اغلب در ترکیب قهوهها (Blend) برای افزایش عمق و پیچیدگی طعمی استفاده میشود و بخش کوچکی از تولید جهانی قهوه را به خود اختصاص داده است. در بسیاری از منابع علمی، این گیاه با نام Coffea liberica var. dewevrei معرفی میشود و بهعنوان زیرگونهای از لیبریکا شناخته میشود. با این حال، گروهی از پژوهشگران و متخصصان صنعت قهوه معتقدند تفاوتهای ژنتیکی، ویژگیهای ظاهری و خصوصیات کشاورزی اکسلسا بهاندازهای است که میتوان آن را گونهای مستقل در نظر گرفت.

تاریخچه و منشا قهوه اکسلسا
تاریخچه دانه قهوه اکسلسا به اوایل قرن بیستم بازمیگردد. این گونه نخستینبار در سال ۱۹۰۳ میلادی در مناطق مرکزی آفریقا شناسایی شد. آگوست شوالیه، گیاهشناس فرانسوی، نخستین فردی بود که این گونه را معرفی کرد و در ابتدا آن را زیرگونهای از لیبریکا دانست.
در دهههای بعد، همزمان با شیوع بیماری زنگ برگ که خسارت سنگینی به مزارع عربیکا وارد کرد، کشاورزان بهدنبال گونههای مقاومتری بودند؛ اتفاقی که باعث شد اکسلسا در مناطقی از جنوب شرق آسیا، از جمله ویتنام و فیلیپین، مورد توجه قرار گیرد و کشت آن گسترش یابد. با گذشت زمان و انجام مطالعات ژنتیکی دقیقتر، در سال ۲۰۰۶ این گونه بهعنوان زیرگونهای از لیبریکا طبقهبندی شد، با وجود این، همچنان میان پژوهشگران درباره مستقل بودن این گونه اتفاقنظر کاملی وجود ندارد و این موضوع همچنان مورد بحث است.
قهوه اکسلسا در کدام کشورها کشت میشود؟
کشت قهوه اکسلسا در بخشهایی از آفریقای و جنوب شرق آسیا انجام میشود. کمیاب بودن این دانه چند دلیل مشخص دارد. نخست، بازدهی برداشت اکسلسا بهمراتب پایینتر از روبوستا یا عربیکاست، زیرا درخت آن ارتفاع بلندی دارد و برداشت میوهها دشوارتر و زمانبرتر است. دوم، تا همین چند سال اخیر، بازار جهانی قهوه توجه چندانی به این گونه نداشت و بیشتر مصرف آن محلی و منطقهای بود.
مناطق اصلی کشت اکسلسا
زادگاه اصلی قهوه اکسلسا به مناطق مرکزی آفریقا نسبت داده میشود، اما امروزه بخش مهمی از تولید آن در کشورهای جنوب شرق آسیا انجام میشود. از مهمترین کشورهای تولیدکننده اکسلسا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- چاد: یکی از مناطق تاریخی رشد اکسلسا در آفریقای مرکزی.
- سودان جنوبی: دارای رویشگاههای طبیعی و مزارع محدود این گونه.
- اوگاندا: در برخی مناطق، اکسلسا در کنار گونههای دیگر کشت میشود و در پروژههای حفظ تنوع ژنتیکی اهمیت دارد.
- ویتنام: اگرچه بیشتر به تولید روبوستا مشهور است، اما بخشی از مزارع آن به کشت اکسلسا اختصاص دارد.
- فیلیپین: یکی از شناختهشدهترین تولیدکنندگان اکسلسا در آسیا که این گونه در بازار داخلی و صادراتی آن جایگاه قابل توجهی دارد.
- اندونزی: در برخی جزایر، اکسلسا در مقیاس محدود و برای بازار قهوه تخصصی تولید میشود.
ویژگی های دانه قهوه اکسلسا
دانه قهوه اکسلسا از نظر ظاهر، ساختار گیاه و شرایط کشت، تفاوتهایی با عربیکا و روبوستا دارد که در ادامه به به توضیحات بیشتر خواهیم پرداخت.
شکل، اندازه و ظاهر دانه اکسلسا
دانههای اکسلسا بزرگتر و کشیدهتر از دانههای عربیکا هستند و شکلی نامنظمتر دارند. برخلاف دانههای یکدست و بیضیشکل عربیکا، دانه اکسلسا اغلب حالتی نامتقارن و کمی کشیده به خود میگیرد.
همچنین پوسته این دانه نیز ضخیمتر است، ویژگیای که در فرآیند برشتهکاری اهمیت دارد، زیرا زمان و دمای برشتهکاری را نسبت به دانههای دیگر تغییر میدهد. رنگ دانه سبز خام اکسلسا کمی تیرهتر از عربیکا است و بوی خامش نیز رایحهای خاص و متفاوت دارد که کارشناسان کاپینگ بهسادگی آن را تشخیص میدهند.
ویژگیهای درخت قهوه اکسلسا
درخت اکسلسا یکی از قدرتمندترین و مقاومترین درختان در میان گونههای تجاری قهوه است. این درخت میتواند به ارتفاع ۱۰ تا ۱۵ متر برسد؛ ارتفاعی که بهمراتب بیشتر از بوتههای فشرده عربیکا است. این گیاه به دمای گرم مناطق استوایی، بارندگی نسبتا بالا و خاک عمیق و غنی از مواد آلی نیاز دارد، اما برخلاف عربیکا به ارتفاعات بالا وابسته نیست. همین ویژگیها به همراه مقاومت بالا در برابر خشکی و بیماری، اکسلسا را گزینهای مناسب برای مناطقی میسازد که کشت عربیکا در آنها دشوار است.
طعم قهوه اکسلسا چگونه است؟
یکی از دلایل محبوبیت دانه قهوه اکسلسا در میان باریستاها، تعادلی است که میان طعمهای میوهای، تلخی ملایم و اسیدیته زنده برقرار میکند. همین ترکیب باعث میشود نوشیدن آن تجربهای متفاوت از عربیکا و روبوستا باشد. در بسیاری از نمونههای باکیفیت، میتوان نتهای زیر را احساس کرد:
- میوههای تیره مانند آلو، انگور سیاه و توت؛
- رایحههای گرمسیری با یادآور انبه یا جکفروت در برخی خاستگاهها؛
- نتهای شکلات تلخ و کاکائو؛
- تهمزه چوبی یا ادویهای ملایم؛
- اسیدیته متوسط با حس مرکباتی یا میوههای رسیده؛
- تلخی کنترلشده و خوشایند که از روبوستا ملایمتر است.
در ادامه یک توضیح از سایت معتبر SICC هم برای شما قرار میدهیم:
In the cup it leans towards dark, dried fruit such as currant, prune, plum and fig, with chocolate and spice.
ترجمه: در فنجان، طعم آن به سمت میوههای تیره و خشک مانند کشمش سیاه، آلو، گوجه و انجیر متمایل است، همراه با نتهایی از شکلات و ادویه.
قهوه اکسلسا برای چه افرادی مناسب است؟
افراد زیر بیشترین لذت را از این قهوه میبرند:
- علاقهمندان به قهوههای خاص و غیرمعمول که بهدنبال تجربهای متفاوت از عربیکا و روبوستای رایج هستند.
- باریستاها و کافهدارانی که میخواهند در منوی خود گزینهای برای مشتریان کنجکاو و حرفهای داشته باشند.
- کسانی که به قهوههای با بادی سنگین و اسیدیته متعادل علاقه دارند.
در مقابل، افرادی که به طعمهای ملایم و یکدست عربیکا عادت دارند، ممکن است در برخورد نخست با ترکیب تلخی و ترشی اکسلسا کمی غافلگیر شوند.
تفاوت قهوه اکسلسا و لیبریکا
تفاوت اصلی قهوه اکسلسا و لیبریکا در طعم، شکل دانه و کاربرد آنهاست. اگرچه اکسلسا از نظر گیاهشناسی زیرگونهای از لیبریکا محسوب میشود، اما دانههای آن کوچکتر و متقارنتر هستند و طعمی میوهای، اسیدیته متعادل و پیچیدگی بیشتری دارند. در مقابل، لیبریکا دانههایی بزرگتر و نامتقارن با طعمی دودی، چوبی و بادی سنگین دارد. همچنین اکسلسا بیشتر در بلندهای تخصصی برای افزایش عمق و پیچیدگی طعمی استفاده میشود، در حالی که لیبریکا مصرف محلی دارد و کمتر در ترکیبات تجاری به کار میرود.

تفاوت قهوه اکسلسا با عربیکا، روبوستا و لیبریکا
برای درک بهتر قهوه اکسلسا، در ادامه آن را با سه گونه شناختهشدهتر، یعنی عربیکا، روبوستا و لیبریکا، مقایسه میکنیم.
| ویژگی | اکسلسا | عربیکا | روبوستا | لیبریکا |
|---|---|---|---|---|
| میزان کافئین | متوسط تا کم | کم تا متوسط | بالا | متوسط |
| اسیدیته | متعادل تا بالا | بالا و درخشان | پایین | پایین تا متوسط |
| بادی | سنگین | سبک تا متوسط | سنگین | سنگین |
| طعم | ترکیبی از نتهای میوهای، ترش و تلخ | میوهای، شیرین و پیچیده | تلخ، خاکی و آجیلی | چوبی، دودی و با رایحهای خاص |
| قیمت | نسبتاً بالا (به دلیل کمیاب بودن) | متوسط تا بالا | پایین تا متوسط | متوسط |
| مناطق کشت | آفریقای مرکزی، ویتنام و فیلیپین | آمریکای لاتین و آفریقای شرقی | ویتنام، برزیل و آفریقا | فیلیپین، مالزی و اندونزی |
| کاربرد در بلند (Blend) | افزایش پیچیدگی طعمی و بادی | پایه اصلی بلندهای باکیفیت | افزایش کافئین و کرما در اسپرسو | استفاده محدود، عمدتاً در بازارهای محلی |
میزان کافئین قهوه اکسلسا
میزان کافئین قهوه اکسلسا بین ۰.۸ تا ۱.۱ درصد وزن دانه است؛ بنابراین از نظر کافئین در محدودهای نزدیک به قهوه عربیکا قرار میگیرد و کافئین کمتری نسبت به روبوستا دارد. به همین دلیل، اکسلسا بیشتر به دلیل طعم پیچیده، اسیدیته متعادل و رایحه منحصربهفرد خود شناخته میشود تا کافئین بالا.
چرا از قهوه اکسلسا در قهوه ترکیبی استفاده میشود؟
یکی از مهمترین کاربردهای قهوه اکسلسا، استفاده از آن در بلند (Blend) یا ترکیب چند گونه و خاستگاه مختلف قهوه است. اکسلسا به دلایل زیر به ترکیبهای قهوه اضافه میشود:
- حضور نتهای میوهای تیره در کنار تلخی ملایم، عمق بیشتری به فنجان میبخشد. (ایجاد تعادل میان اسیدیته و تلخی)
- افزایش ماندگاری طعم پس از نوشیدن.
- به دلیل کمیابی این گونه، حضور آن در یک بلند میتواند بهعنوان یک ویژگی خاص و متمایزکننده معرفی شود.
بهترین روشهای دمآوری قهوه اکسلسا
روشهای زیر برای دمآوری اکسلسا توصیه میشوند:
- فرنچ پرس: با توجه به بادی بالای این دانه، فرنچ پرس میتواند وزن و غلظت طعم را بهخوبی منتقل کند و روغنهای طبیعی دانه را در فنجان حفظ کند.
- دمآوری پورآور (V60) یا کمکس: برای کسانی که میخواهند نتهای میوهای و ترشی ملایم اکسلسا برجستهتر شود، پورآور با آسیاب متوسط گزینهی مناسبی است.
- اسپرسو: اکسلسا بهتنهایی برای اسپرسو خالص انتخاب اول نیست، اما در ترکیب با عربیکا میتواند کرمای بیشتر و طعم پیچیدهتری ایجاد کند.
بنابراین فرنچ پرس و پورآور بهترین روشها برای بروز کامل طعم این گونه هستند، زیرا بادی و نتهای میوهای آن را بهخوبی منتقل میکنند.
خلاصه مقاله قهوه اکسلسا چیست
قهوه اکسلسا با تلخی ملایم، اسیدیته متعادل و نتهای میوهای و پیچیده، جایگاهی منحصربهفرد در میان گونههای شناختهشده قهوه مانند عربیکا و روبوستا دارد. این گونه که در آفریقای مرکزی، ویتنام و فیلیپین کشت میشود، به دلیل تولید محدود، عملکرد پایین در مزارع و برداشت دشوار، از کمیابترین و ارزشمندترین دانههای قهوه در جهان به شمار میرود. ترکیب طعم متمایز، رایحه خاص و کمیابی این دانه باعث شده است اکسلسا به گزینهای محبوب برای باریستاها، رسترهای حرفهای و علاقهمندان به تجربه طعمهای متفاوت و پیچیده تبدیل شود.

